ארכיון יומי: 17 באוגוסט 2012


Comm. juives sahariennes

 La seconde sert, bien souvent, à la première, d'outil d'interprétation et d'auxiliaire pédagogique; c'est elle qui lui donne sa dimension existentielle, locale et maghrébine, et confère une identité socio-culturelle originale à ceux qui en transmettent la mémoire.

Si la littérature d'expression hébraïque concerne, d'une façon géné­rale, le savoir écrit, la science élitaire d'une société lettrée se recrutant quasi exclusivement parmi les hommes, la création littéraire d'expres­sion dialectale s'adresse, elle, à tout le monde, aux catégories de la population insuffisamment alphabétisées ou médiocrement instruites, spécialement aux femmes et aux enfants.

 L'une et l'autre participent, au demeurant, à la transmission du savoir, de la coutume et des usages, et remplissent, à des niveaux et des degrés différents cependant, les mêmes fonctions initiatiques, pédagogiques et liturgiques.

 La seconde est, par ailleurs, la fidèle gardienne des traditions non écrites, constitue l'instrument d'information par excellence et possède, en outre, en certains de ses aspects laïques et profanes, une vertu remar­quable, celle d'un pouvoir intégrateur et socialisant, comme en portent témoignage certaines des compositions présentées dans notre ouvrage.

On ne peut cependant échapper à l'impression qu'il existe comme un divorce entre "l'écrit" hébraïque et "l'oral" dialetctal L'hébreu, langue du Livre et du Rituel, sert à communiquer avec Dieu. C'est en judéo-arabe et en judéo-berbère (en haketiya "judéo-espagnol"dans les sociétés hispanophones) qu'on communique avec les hommes, son parent et son prochain, et la littérature dialectale est le miroir où l'on se regarde; elle est l'expression de l'âme profonde, des manifes­tations de la vie quotidienne, profanes, voire religieuses, de toutes sortes de choses qu'il est interdit ou qu'on est dans l'impossibilité de dire dans la langue sacrée.

Comm. juives sahariennes

Cette littérature dialectale, comme l'autre d'expression hébraïque, il convenait aussi de la mettre au jour, de la recueillir et de la fixer, de réunir, de la sorte, une documentation écrite et sonore indispen­sable à la connaissance d'un monde peu exploré quand il en était encore temps et condamné désormais à disparaître, irrévocablement, en raison du déracinement et de la dispersion des communautés juives maghrébines, plus spécialement celles établies depuis des siècles, sinon un ou deux millénaires, dans les montagnes de l'Atlas et aux confins du Sahara, porteuses d'antique mémoire et de vieilles cultures.

Au plan linguistique, les documents écrits et sonores mis en œuvre appartiennent à divers registres dialectaux. On retiendra que la langue de la qasida, représentative d'un certain niveau de culture populaire, est un idiome littéralisant, conservateur, caractérisé par des archa­ïsmes, un substrat morpho-syntaxique et un fonds lexical actuellement disparus de l'usage, du parler familier et quotidien, et qu'on ne re­connaît et comprend plus guère, ni en milieu juif citadin, ni dans la société cultivée musulmane elle-même formée à l'école moderne de la langue classique et littéraire que diffusent l'enseignement officiel, la presse, la radio et la télévision, la langue du malhun, voire celle du conte populaire devenant petit à petit l'apanage d'un petit nombre de spécialistes, chercheurs universitaires ou bardes et conteurs am­bulants.

Encore quelques brèves réflexions sur le genre de création littéraire que nous étudions, sur ses rapports avec la tradition et le folklore, sur les grandes fonctions que nous lui connaissons dans les sociétés juives du Maroc.

Notons d'abord que les littératures d'expression dialectale sont orales, essentiellement. S'il en est d'écrites, elles le sont accessoirement et occasionnellement; elles sont reproduites pour mémoire, au hasard des circonstances, par le scribe musulman en caractère arabes, et par le copiste juif en caractères hébraïques.

La littérature orale est une matière immense et difficile à délimiter. Elle intéresse le folklore, mais ressortit aussi à la sociologie, à l'ethno-anthropologie, voire à l'histoire. Tout ce qui a été dit et ensuite recueilli par la mémoire collective appartient à son vaste domaine.

 Qualifiée généralement de populaire, elle s'enrichit continuellement aux dépens des créations des lettrés qu'elle assimile très rapidement. On peut donc légitimement en déduire que les littératures orales et populaires conservent et transmettent, outre l'héritage des cultures préhistoriques, les créations des civilisations historiques. Cette survi­vance et cette transmission se conforment cependant à certaines règles et obéissent au fonctionnement des mentalités populaires.

طقوس وعادات المسلمين المغاربة خلال احتفالهم بالأعياد الدينية بالمغرب

 

ברצוני לציין שאת החומרים הללו אני מקבל מידידי יקר, מרוקאי במוצאומרוקו מפה

אחמד שריגי, ועל כך אני מודה לו


تحل "ليلة 27" من جديد هذه السنة بنكتها الاحتفالية والفولكلورية، على اعتبارها "ليلة القدر" في المعتقد السائد عند المغاربة، وما تصاحبه من تمثلات اجتماعية وتعبدية تجعل منها ليلة ليست كباقي الليالي.. حيث الاحتفال بالصيام الأول لدى الأطفال وأطباق الكسكس داخل المساجد وفي كل البيوت، إضافة إلى امتلاء المساجد حتى وقت السحور.. لتصبح بعدها خاوية على عروشها آذنة بانتهاء "موسم" رمضان قبل أوانه.

من وجهة نظر سوسيولوجية، يرى الباحث عبد الرحيم العطري، أستاذ علم الاجتماع والباحث بكلية الآداب العلوم الإنسانية بجامعة ابن طفيل بالقنيطرة، أن ليلة 27 من رمضان الفضيل تشكل مناسبة استثنائية في المجتمع المغربي، على اعتبار أن شهر رمضان بحد ذاته يندرج في إطار فلسفة "التعييدو"العواشر" عند المغاربة، أي الاحتفال بكل ما هو اجتماعي، في رأي العطري، حيث توجد عدة طقوس احتفالية على مدار 30 يوما من رمضان، والتي ترتفع ذروتها في ليلة 27، توجب معها مجموعة من الممارسات الغارقة في القدم "منها ما هو ديني صرف وبعضها يعود إلى ما حاكته الذاكرة الجماعية لسنوات طوال".

وليلة "القدر" في نظر الباحث المغربي، مهمة من الناحية الاجتماعية، لأنها تعرف حضور طقس "الكسكس"، المقدس عند المغاربة، والذي يستوجب معه الفطور الجماعي واللقاء الأسري.

كما يشكل الاحتفال بالصيام الأول لدى الأطفال، طقسا "عبوريا" من سجل الطفولة إلى سجل الرشد، والذي يكون حاضرا بقوة في المجتمع القروي كثيرا، حيث نجد أن "حد الصايم" له دلالة قوية، لكون الجماعة لا يمكن أن يلجها إلا من توفر فيه "حد الصايم"، أي الذي بلغ درجة البلوغ وأصبحت له إمكانية الحضور في سجل الراشدين"، يضيف العطري.

وعن مدى حفاظ هاته المناسبة على ثباتها أو تغيرها في الوقت الحالي، أن الأمر طرأ عليه بعض التغيرات القيمية،: "فإذا كانت العائلات تلتئم قبلا في ليلة القدر حول طبق الكسكس، فاليوم يمكنالقول بأن هذا الطقس بات يحضر بشكل قليل، نتيجة طغيان الفردانية في المجتمع"، مضيفا أن الاحتفال بالصيام الأول صار يعرف ممارسات وافدة، من قبيل الماكياج والدقايقية وأخذ صور تذكارية بالقفطان المغربي و"أحيانا بألبسة بعيدة عن هويتنا كاللباس الهندي وغيره.. هذا في الوقت الذي كان يقتصر على البساطة من قبل".

ويسترسل الباحث في علم الاجتماع، أنه ورغم تلك التحولات، فلا يزال الجانب التعبدي والإحساني مستمرا وحاضرا. "ولهذا نلاحظ أن المساجد تؤم أكبر عدد من المصلين بحيث تظل مفتوحة فيما تستقبل العشرات من قصع الكسكس". 

الاحتفال بالصيام الأول لدى الأطفال 

الاحتفال بالصيام الأول لدى الأطفال 

يحتفل الصغار في المغرب بأول يوم صيام في أجواء احتفالية مبهجة تصاحبها مجموعة من العادات والتقاليد، وتحرص الأمهات على تحبيب الصيام للأطفال، وتشجيعهم عليه، وفي حفل جماعي يجمع أطفال العائلة والجيران، يتم الاحتفال بالصائم الصغير بتخضيب يديه بالحناء وإلباسه الجلباب المغربي، وقطعا من الملابس التقليدية، والتقاط صور تذكارية له مع العائلة وأثناء الفطور، وتقترن هذه الاحتفالات بحفلات ختان الأطفال، وتكريم من حفظوا أجزاء من القرآن الكريم

تجعل عادات احتفال المغاربة بالصيام الأول الصائم الصغير أميرا في عائلته، حيث يحظى بتقدير جميع من حوله، مما يشجع غيره من الأطفال على تقليده، وبالتالي ترغيبهم في الصوم، ويحتفل المغاربة عادة بصيام الطفل في أواخر الشهر الفضيل، لاسيما في ليلة السابع والعشرين 

وتختلف طريقة الاحتفال من منطقة إلى أخرى، فبينما تكتفي بعض المناطق باحتفال بسيط يجمع العائلة على الإفطار، وتكريم الصغير بإلباسه ثيابا تقليدية جديدة، تحرص عوائل في مناطق أخرى على إعطاء الحدث ما يستحق من اهتمام، لاسيما وأنه يتزامن مع اجتماع العائلة للاحتفال بعيد الفطر، مما يشجع الأبوين على الاحتفال بصغيرهم الصائم في هذه الأجواء العائلية 

كانت العادات تلزم الأسر بتحديد بلوغ الطفل سن الصيام، وتسمى هذه العملية تسنين الطفل، حيث يقوم الرجال بإحضار أطفالهم اليافعين إلى إمام المسجد ليقوم بقياس عنقهم عبر تمرير خيط له قياس معين، مع إضافة أصبعين داخل الدائرة التي يشكلها الخيط حول عنق الطفل، فإن كان ذلك القياس يوازي عنق الطفل فإنه ملزم بصيام رمضان، وإذا كان العنق أقل من الدائرة فإنه معفى منهذه الفريضة. أما اليوم فقد أصبح الأمر متروكا لرغبة الطفل وقدرته على الصوم 

وتقول كوثر العزيزي (ربة بيت) "لا تزال بعض الأسر تضغط على أبنائها من أجل الصوم في سن صغيرة من أجل الاحتفال بهم، والتفاخر بهذا الحدث، وهذا خطير لأن طريقة قياس العمر التقليدية قد لا تعبر عن قدرة الطفل على الصوم، لاسيما أن شهر رمضان يتزامن مع فصل الصيف، حيث ترتفع درجات الحرارة، ويطول النهار، فيصبح الأطفال أكثر عرضة للتعب".

Le mariage traditionnel chez les juifs marocains

Villes de l'Intérieur

A Fez, les cérémonies du mariage débutent généralement un dimanche. C'est le "nhar ltarf lbyad"." Le jour du tissu blanc "Ce jour-là, les femmes de la famille du fiancé, ainsi que des invités, se rendent chez la fiancée et lui remettent de la part du jeune homme un plateau contenant des bonbons et du henné. Les femmes mettent du henné sur la tête de la jeune fille et la coiffent d'un morceau d'étoffe blanche, qu'elle doit garder jusqu'au lendemain. Lundi, en effet, les femmes reprennent le tissu et le plaçent sur la taille du fiancé, tout en nouant sept noeuds.

 Certaines familles utilisent une étoffe verte, que le marié doit garder jusqu'à la nuit nuptiale. C'est un bon fal, afin que "leur vie soit verte telle que la verdure. Le samedi d'après est le "sabt erray"ou "sabt l'ors".Toutes les amies de la jeune fille viennent lui rendre visite. La fiancée leur offre un foulard contenant des bonbons. Durant cette journée la famille et de nombreux invités viennent souhaiter un "bessiman tov" (heureux présage). La couleur verte est une couleur reputee pour porter bonheur.

 Le matin, des zzgratat vont à la maison du jeune homme et poussent des zgarit quand il veut se rendre à la synagogue avec ses amis. Après l'office religieux, les membres de la société de Rabbi Simon Bar Yohai accompag­nent le fiancé, qu'on installe sur une chaise, soulevée par ses amis. En route, on jette sur lui des bonbons et des raisins secs. C'est encore un bon fal, qui fera pleuvoir sur le futur mari des jours "doux".

A Sefrou, "nhar al badian" est un jeudi. Les parents du jeune homme présentent à la fiancée un plateau avec du henné, un habit, des bonbons, un bouquet de verdure et une ceinture, avec laquelle on lui entoure la taille. Pendant ce temps, le jeune homme réunit ses amis chez lui et se fait déclarer sultan. Il est aussi ceint d'une ceinture dite hzàm. Le samedi donne lieu à une fête qui dure toute la journée. Le soir, des femmes enduisent les mains et les pieds de la fiancée de henné, pendant que d'autres chantent et dansent. Le fiancé, entouré de sa cour, ne quittera pas sa maison ce jour-là.

A Meknès, le premier jour du mariage est un mercredi, le "nhar tsart" : le jeune homme offre à sa fiancée un plateau contenant un oeuf, du henné et un morceau de calicot. nhar tsart  – le jour de oa condition Au cours de la fête, une des tamzwarâtbrisera  l'œufsur la tête de la jeune fille, aux cris de "byad asse'd" (heureuse destinée). Le samedi, chaque famille reçoit des invités chez elle.

A Settat, le jeudi, les tamzwarât de la famille du jeune homme et de la jeune fille se réunissent chez cette dernière, pour nettoyer les grains de blé et préparer la farine. Aucun homme ne peut assister à cette cérémonie, où on confectionne pour les fiancés une srira contenant du hermel et du sel.

 Une des tamzwarât habille la jeune fille d'un drap blanc et l'installe sur une planche posée sur une table. Ensuite, elle lui met sur la tête du henné, un oeuf, un morceau de pain, du sucre, cinq dattes, et couvre le tout d'un morceau de tissu, qu'elle gardera jusqu'au jour du mariage.

On lui ceint la taille d'un hzâm en soie rouge, pendant que les femmes chantent. La fiancée ne devra à aucun prix quitter cette planche pendant sept jours,même pour manger et dormir. Nuit et jour une des ses amies sera près d'elle et ne la laissera jamais seule, car on pense que la jeune fille se trouve en état de danger. Si la cérémonie a lieu en été, les femmes sortent dans la cour intérieure et dansent. On offre à manger aux assistantes. Les tamzwarât prépareront ce soir unemahia spéciale, que le marié fera boire à la mariée dans la chambre nuptiale.

A Marrakech, un mois avant le mariage, un lundi ou un jeudi, les femmes des deux familles se réunissent pour la fssala. La famille de la jeune fille donne une somme d'argent et celle du jeune homme du tissu, destinés à préparer des habits pour la fiancée. On prend soin de ne pas couper le tissu avant que les femmes ne poussent des zgarit. Durant la journée, un peintre vient dessiner sur le mur extérieur de la maison de la fiancée une hamsaou main, signe que bientôt sera célébré ici un mariage. Les voisins et les passants offrent de l'argent au peintre, aux cris des "youyous" des femmes.

Quinze jours après, a lieu une nouvelle réunion des femmes chez la fiancée, à l'occasion de laquelle un ouvrier juif prépare le matelas nuptial, pendant que les femmes chantent et lui remettent une grama. ׳ On confectionne ce soir là une srira contenant duhermel et du sucre, qu'on fourre dans le matelas. Ainsi la femme sera aussi douce que le sucre à son mari. Une distribution de mahia et de douceurs terminera cette rencontre.

Le samedi précédant le jour de la cérémonie nuptiale est le "ssbt al bedian". La famille du jeune homme est invitée à goûter aux shâin  dans la maison de la fiancée. L'après-midi, en présence de ses parents et des invités, le fiancé est habillé d'un selham(djellaba) blanc et ceint d'un hzâm par ses amis. On sert aux invités du thé et des gâteaux.

Le soir, aura lieu chez le jeune homme la cérémonie de l'lslan, et chez la jeune fille, celle de Yazmomeg. La soirée chez la fiancée est intitulée "lilt el hanna azgirà". Les tamzwarât préparent du henné en présence des invités, pendant que jouent les musiciens. Le batteur du tarr met un plateau avec du henné sur sa tête et danse, en même temps que les invités y déposent une offrande.

יחס דבדו -אליהו רפאל מרציאנו

משפחת בן דאווד

הגאון הרב דוד הכהן סקלי ז״ל כתב על משפחה רמה זו: ״משפחה מיוחסת ונכבדת הנקראת בני דוד בעי״ת דבדו אשר מעולם אנשי השם והמעלה שמהם תצא תורה משורש גזע היחס …. כקש״ת רבינו דוד הגדול זיע״א….״ (קונטרס תולדות הד״ך המצורף לספר לך דוד-לדוד ברוך מאת הרד״ך ז״ל). משפחה מרובה באוכלוסין ומוזכרת באגרת יחס פאס (ראה פאס וחכמיה, ח״א, 138-137 מאת הרב דוד עובדיה).

הצדיק המופלג הרב יצחק הכהן סקלי הניח ברכה: משה.

הנכבד, נהנה מיגיע כפיו, נקי כפים, רודף צדקה וחסד ר׳ משה הכהן הוליד שלשה צנתרות דדהבא: יוסף, יצחק, דוד.

החכם השלם והכולל, אור גולל, חסיד שבכהונה, מזר״ק טהור, נברשתא דדהבא, נחל נובע מקור חכמה, גוזר ים החכמה לגזרים, ראש המורים, דגל התורה הרים, הקים עולה של תורה בדבדו ובעיר אוראן בה שימש כראב״ד קרוב לשלושים שגה, הגאון והדיין המצויין, המקובל האלהי איש מגזע אהרן, גזעא דקשוט, אדמו״ר הרב דוד הכהן סקלי (נתבש״מ שנם תש״ט) בירכו ה׳: בן ציון, רפאל, אליהו, חיים, אסתר, סאעדא.

איש צדיק, גומל חסדים, מתפרנס מיגיע כפיו, בעל צדקה, גומל חסדים, הזקן הכשר ר׳ יצחק (די רחל) הנד הוליד: משה, עמרן, יהושע, מימון, שמחה, פריחא.

בן איש חיל, הולך בתום, מוקיר חכמים, חונן דלים, הזקן הכשר ר׳ יוסף (די רחל) הוליד: שלמה, משה, סעידא.

הזקן הכשר והצדיק ר׳ יעקב כהן סקלי (הנק׳ דרהז) הוליד: יוסף, מזל טוב.

החסיד, הצדיק מוקיר רבנן, ואיהו צורבא דרבנן, ר׳ יוסף הכהן סקלי הוליד שני בנים: יעקב, אהרן.

ר׳ אהרן ז״ל נפטר בלי זרע בר מינן.

הזקן הבשר, ענוותן ושפל ברך, אוחז במרת השתיקה, החסיד ר׳ יעקב הבהן סקלי הנד בירכו ה׳: יוסף, דוד, משה, סאעורא, אסתר, מאחא.

פחת דשיך

יש באגרת יחס פאס, עמי 138, משפחת הנקראת דאר שיך,

האחים בן דאווד: יצחק, ישראל, משה (המי שיך משה).

הנכבד הצדיק, איש חברה קדישא, גומל חסדים טובים עם החיים ועם המתים ר׳ יצחק הכהן בן דאווד הנז׳ הניח ברכה: דוד הי״ד, עווישא, סעידא, זהרא.

הנכבד, טוב לה׳ ולבריות, דחיל חטאין ועביד טבין רחים ומוקיר רבנן, רודף צדקה וחסד, ר׳ דוד ה׳ ינקום נקמתו וידרוש דמו הוליד: יעקב, מאחא.

הנכבד, גומל חסדים טובים, נקי כפים בעל צדקה, הצדיק ר׳ יעקב הכהן בן דאווד נפטר בלי זרע בר מינן.

הצדיק התם וישר, עושה צדקות ר׳ ישראל הכהן בן דאווד הוליד: עווישא, סעידא, פריחא, מרימא, סתירא.

הנכבד ומוקיר רבנן, ביתו בית ועד לחכמים ולשד״רים, יראת ה׳ היא אוצרו, איש אמונים, דורש טוב לעמו, נשיא העדה, ר׳ משה הנז׳ הי״ד הוליד: יהודה, סאעודא, מאחא.

הזקן הכשר, חרד לדבר הי, ענוותן ושפל ברך, אשכול הכופר, רודף צדקה וחסד, מדותיו מדות יוצרו, ר׳ יהודה הכהן (המי יהודה דשיך) הוליד: משה, אהרן, יוסף, אסתר.

איש צדיק תמים, מדותיו מדות יוצרו, יראת ה׳ היא אוצרו, הרב אברהם הניח ברכה: דוד.

גברא רבא, דרכיו מתוקנים, מעשיו מצויינים, רחים ומוקיר רבנן הזקן הכשר ר׳ דוד הוליד: יוסף, שמחה.

חיי היהודים במרוקו – תערוכת מוזיאון ישראל-מנורה לבית הכנסת – "הוש" או ג'וש " או ," חליה "

תמונה עליונה

מנורה לבית הכנסת – "הוש" או ג'וש " או ," חליה "

ראשית המאה העשרים

המנורה הייתה תלויה מעל למושבו של בעל השמחה – חתן או בר מצוה

צורת המנורה כצורת מגן דוד, שאליו מחוברים חישוקים להחזקת כוסות לשמן

פליז וזכוכית

מוזיאון : היכל שלמה ירושלים

 

תמונה תחתונה

מנורת זכרון

סוף המאה הי"ט

לפי המסורת מוקדש אחד הנרות לרבי מאיר בעל הנס והאחר לרבי שמעון בר יוחאי

פליז : הכוסות עשויות זכוכית סגולה 

המוזיאון לאמנות יהודית, פאריס, אוסף אביגדור קלגסבלד

הירשם לבלוג באמצעות המייל

הזן את כתובת המייל שלך כדי להירשם לאתר ולקבל הודעות על פוסטים חדשים במייל.

הצטרפו ל 135 מנויים נוספים

אוגוסט 2012
א ב ג ד ה ו ש
« יול   ספט »
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031  

רשימת הנושאים באתר