ארכיון יומי: 6 במאי 2017


ماذا تبقى من اليهود المغاربة؟

ماذا تبقى من اليهود المغاربة؟


يعيش معظم اليهود المغاربة في المدن الكبرى، كالدار البيضاء والرباط وفاس

يعيش معظم اليهود المغاربة في المدن الكبرى، كالدار البيضاء والرباط وفاس

خاص بـ"موقع الحرة"- إبراهيم مِطار

في ظل غياب أرقام رسمية، يصعب الحديث عن عدد اليهود المغاربة الذين فضلوا الاستقرار بالمغرب على الهجرة إلى أوروبا أو الولايات المتحدة الأميركية أو إلى إسرائيل حيث يوجد أكثر من مليون يهودي مغربي، وفق فدرالية اليهود المغاربة في واشنطن.

رغم ذلك يكفي أن تقوم بجولة صغيرة في المدينة القديمة بفاس أو أن تزور إحدى أسواق مدينة الدار البيضاء لتشاهد العشرات من اليهود المغاربة، ووفق الجمعيات الناشطة في مجال حماية التراث اليهودي المغربي، فعددهم يزيد عن 3000 نسمة في الدار البيضاء وحدها.

وفي مدينة أكادير مثلا جنوب المغرب، توجد طائفة تضم 60 فردا، يداومون على القيام بشعائرهم الدينية ويمشون في شوارع المدينة جماعات بزيهم "التليت"، ويتبادلون التحية مع من يصادفون في طريقهم بـ"الدارجة" المغربية أو باللغة الأمازيغية.

فلماذا فضلوا الاستقرار بالمغرب على الهجرة؟

لم تفكر عائلة هيرفي ليفي، عضو الطائفة اليهودية في مغادرة مدينة أكادير التي يدير بها مشاريع والده، الذي كان برلمانيا. ويشدد في تصريح لموقع "الحرة" على أن التاريخ اليهودي الأمازيغي يمتد في المغرب لأكثر من 2500 سنة.

ويتابع: "أنهيت تعليمي الإعدادي في أكادير بعدها ذهبت إلى الدار البيضاء حيث نلت شهادة الثانوية، غادرت المغرب لفترة قصيرة للدراسة في كندا، بعد التخرج من هناك رجعت إلى بلدي، نحن أبناء البلد".

يستعرض هيرفي الذي يشتغل في قطاع السياحة مجموعة من المبررات الأخرى التي دفعته إلى البقاء في بلده، "في المغرب العشرات من المزارات الدينية التي هي بمثابة حج سنوي يحرص المغاربة اليهود على زيارتها قادمين من كل البقاع، هنا دفن الأجداد وأولياؤنا الصالحون".

غير بعيد عن أكادير، وفي مدينة تارودانت يوجد مزار ديني يستقبل سنويا الآلاف من اليهود القادمين من إسرائيل ومن أوروبا، يجتمعون هناك لإحياء "هيلولة ربي دافيد بن بروخ"، وهو طقس ديني يحرص اليهود المغاربة على حضوره للتبرك بـ"الولي الصالح"، و"صلة الرحم مع أقاربهم وبلدهم الأصلي".

موسم تارودانت أو باقي المواسم الأخرى وسط وشمال المغرب، يحضرها ممثل للعاهل المغربي محمد السادس، ويستحضر الزوار حماية الملك محمد الخامس لهم ورفضه طلب حكومة فيشي الفرنسية الموالية لألمانيا التي كانت تريد ترحيلهم في خضم الحرب العالمية الثانية.

ويعتبر اليهود المغاربة هذه التجمعات صلة وصل بين الذين فضلوا الاستقرار بالمغرب وبين الذين رحلوا منذ ستينيات القرن الماضي إلى إسرائيل أو إلى الدول الأوروبية.

"هنا نعيش في تعايش وتآخ ولا نشعر بأي تمييز، نعيش في احترام تام متبادل مع إخوتنا المغاربة المسلمين"، يضيف هيرفي لموقع "الحرة".

كم تبقى من اليهود المغاربة؟

تعددت المبادرات الحكومية في المغرب الرامية إلى إعادة الاعتبار للمكون اليهودي، منها مشاريع تابعها عاهل البلاد الملك محمد السادس، كترميم الكنائس اليهودية كـ"صلاة الفاسيين" عام 2013، كما تقود الجمعيات الناشطة في نفس المجال الكثير من المبادرات الأخرى.

لعزيزة دليل

لعزيزة دليل

"من خلال المبادرات الميدانية التي نقوم بها نعتقد أن عددهم حاليا يصل إلى 4000 شخص، غالبيتهم يستقرون في المدن الكبرى"، تقول لعزيزة دليل نائب رئيس جمعية ميمونة لموقع الحرة.

وقالت المتحدثة إن المغرب يوفر لليهود فضاء من التعايش قل نظيره في الدول العربية، وأضافت: "نقوم في الجمعية بتنظيم مجموعة من اللقاءات وبالاحتفال بالمناسبات الدينية، الغاية منها هو إحياء الذاكرة المشتركة للمغاربة، نقوم مثلا بتنظيم إفطار في رمضان حيث يجتمع المغاربة باختلاف دينهم حول نفس المائدة".

وأوضحت دليل أن المسلمين يحتفلون من جهتهم بميمونة، وهو طقس متجذر في الثقافة اليهودية المغربية.

شاهد احتفالات "ميمونة" عام 2016:

 

جمعية ميمونة، إطار غير حكومي تأسس عام 2007، وفي عام 2011 نظمت الجمعية ندوة دولية حول الهولوكوست، وصفتها نيويورك تايمز بـ" الأولى من نوعها في العالم العربي"، وحظي اللقاء بدعم ورعاية عاهل البلاد.

وأوضحت دليل أن الاستقرار السياسي الذي يعيشه المغرب من العوامل التي تجعل اليهود يستقرون فيه.

وتابعت "يتمتع المغرب اليوم بمستوى أمان عال مقارنة بدول المنطقة. فيعيش اليهود بأمان بجانب المسلمين، يتعاملون تجاريا مع بعضهم البعض و يعايدون بعضهم البعض في الأعياد والمناسبات.

وقال رئيس فدرالية اليهود المغاربة بواشنطن شارل دحان من جانبه إن الكثير من اليهود المغاربة يريدون الآن العودة إلى الاستقرار بالمغرب.

شارل دحان

شارل دحان

"معظم اليهود المستقرين حاليا بالمغرب من كبار السن، ويفكر الكثير من اليهود المستقرين خارج البلاد في العودة إليه ومعظمهم من الجيل الجديد، الذين ازدادوا خارج المغرب، يريدون العودة للتعرف على بلدهم وموطن أجدادهم"، يتابع لموقع الحرة.

واستعرض المتحدث مجموعة من العوامل التي حافظت على روابط التعايش بين المغاربة، ويضيف قائلا "المغرب أفضل بلد في العالم العربي، إنه بلد الاستقرار السياسي والاقتصادي".

من الأوراش أيضا الرامية إلى إعادة الاعتبار لليهود المغاربة، مبادرة رسمية أخرى أمرت بإعادة الأسماء الأصلية إلى الحي اليهودي في مدينة مراكش، وعنها يقول دحان: "تصور معي أن يعود مغربي إلى هذه المدينة ويجد أن الحي الذي ترعرع فيه يحمل اسم عائلته حتما سيكون له أثر بليغ".

صور الحي اليهودي "الملاح" بمراكش:

خاص بموقع الحرة

שירתו האישית והחברתית-היסטורית של ר' שלמה חלואה-מכנאס המאה הי"ח-יוסף שטרית

למרבה המשרה ולשלום אין / קץ וקצבה, צרר יקדמכם;מקדם ומים כרך ד

בתיכם שלום מפחד, סואן / ברעש לא תשמע אזניכם;

תמיד אין צוחה, אין פרץ, אין / יוצאת בבל רחובותיכם.

25-תבלו ימיכם ושנותכם / בטובה, שמורה ערוכה.

מה גדלו

 

מאירים לארץ ולדרים / עליה, מזכים הרבים,

רודפי צדק, פרנסים, גזברים, / עדת שועים, שרים ונציבים,

צורי, כנשוא נס על ההרים, / מזלכם ירים בין כוכבים.

לעולם שלמים וגם רבים, / ישימכם אדון הממלכה.

מה גדלו

 

30 הדרת נוה צדק, מקדש עליון, / תבנה צור, שמה תטעמו;

בקרוב יחזו באפריון / עשה לו המלך שלמה;

ישירו במכתם ושגיון / לויים עלי דוכנמו,;

ישיני עפר יקומו, / תהיה ליי המלוכה,

וברוב חסדו לכם ממרומו, / ישים שלום טובה וברכה.

ישים שלום

 

25-22. המשורר מברך את בני הקהילה שימשיכו ליהנות עד סוף הימים ממעמדם הרם ומיחסי שלום עם שבניהם וביניהם. הוא מתפעל מהשקט, מהשלווה ומהרגשת הביטחון השוררים ברחובות העיר.

למרבה המשרה… וקצבה: ע״פ ישעיה ט, ו.

בתיכם שלום מפחד: ע״פ איוב בא, ט:

 סואן ברעש לא תשמע אזניכם: ע״פ ישעיה ט, ד.

אין צוחה … ברחובותיכם: ע״פ תהלים קמר, יד.

תבלו ימיכם ושנותכם בטובה: ע״פ איוב כא, יג:

טובה שמורה ערוכה: שמורה ומזומנת לכל עת וזמן.

מאירים לארץ ולדרים עליה: יהודי גיבראלטאר תורמים לשפע של המושבה, מאירים פנים לשכניהם ולאורחיהם (מעתק סמנטי מתוך לשון התפילה בתפילת היוצר):

מזכים הרבים: ע״פ לשון חז״ל (אבות ה, יח: ״כל המזכה את הרבים, אין חטא בא על ידו״), והכוונה כאן שהם לא רק זוכים בקיום המצוות ובמידות התרומיות שהמשורר מנה בהם, אלא גם מזכים אחרים.

פרנסים… ונציבים: המשורר מונה את כל אלה המשמשים במוסדות הקהילה ואת היהודים בעלי התפקידים הרמים בתוך המושבה, שהיו להם קשרים עם אנגליה וארצות חוץ, ובמיוחד מרוקו, כדי לברך אותם על אירוחם הנאה ומתן הנדבות בעין טובה.

צורי: בוראי, הקב״ה;

כנשוא נס הרים: מעלה, מעלה, ע״פ ישעיה יח, ג;

 ירים מזלכם: כנראה תרגום בבואה מערבית יהודית, שהייתה לשון־אמו של המשורר el-lah ihiz mezalkoum

לעולם: לנצח, לעולמי עד;

שלמים וגם רבים: ע״פ נחום א, יב, אך כאן במובן השקוף של ברכה לקיום שלמותה של הקהילה ולהתרבותה,

 אדון הממלכה: הקב״ה, אך ייתכן שהמשורר רומז כאן למלך אנגליה, שתחת חסותו ורשותו היהודים בגיבראלטאר חיים ומשגשגים.

34-30. מחרוזת אחרונה זו מוקדשת כולה לתפילה לגאולה, לשיבת ציון, לבניין בית־המקדש ואף לתחיית המתים. המשורר שוזר את מבורכיו בתפילה ומאחל להם שיזכו להשתתף במאורעות מיוחלים אלה.

הדרת נוה צדק: הכוונה לירושלים שהיא ״הדרת קדש״, ע״פ תהלים קד, כח: כט, ב:

מקדש עליון: בית־המקדש שיבנה הקב״ה, שהוא ״עליון קנה שמים וארץ״(בראשית יד, כב);

שמה תטעמו: תשכן אותם, ע״פ שמות טו, יז.

אפריון עשה לו המלך שלמה: כינוי לבית־המקדש בלשון הפיוט, אך אפשר גם שיש כאן רמז לבית־הכנסת החדש ״נפוצות יהודה״, שהיה עתיד להיבנות, ושאת בנייתו יזם ר׳ שלמה אבודרהם. בית־הכנסת הוקם בשנת תק״ס (1800). ראה על כך: הירשברג, ב, עמי 283 ועמי 365, הערה 79.

ישירו במכתם ושגיון: ע״פ תהלים ז, א;

לויים עלי דוכנמו: מלשון חז״ל ומלשון התפילה: ״ולויים על דוכנם״ בבית־המקרש;

עלי דוכנמו: הארכה פואטית משיקולי משקל וחריזה.

ישיני עפר: מלשון התפילה בתפילת שמונה־עשרה, ע״פ דניאל יב, ב:

תהיה לה׳ המלוכה: ע״פ עובדיה א, בא.

ברב חסדו: ע״פ תהלים סט, יד:

ממרומו ישים שלום: ממקום שבתו במרומים, בשמים — ע״פ איוב בה, ב י,

ישים שלום טובה וברכה: ע״פ תפילת שמונה־עשרה.

נקל להבין את התרגשותו, את התלהבותו ואת הכרת התודה של ר׳ שלמה חלואה לבני הקהילה בגיבראלטאר ולמנהיגיה. הוא הגיע למושבה שנה או שנתיים לאחר תום מאורעות מולאי יזיד, ב־1793 או ב-1794, ובעשר שנים לאחר תום המצור הגדול והנורא של הספרדים על המושבה בשנים1779-1783, ולאחר שהספיקה הקהילה להתאושש, להתייצב ולשגשג מחדש. לעומת זאת, רש״ח ניצל זה עתה מזוועות וממוראות שעברו במשך עשרים ושניים חודשים על יהודי מכנאס ובני קהילות רבות אחרות במרוקו, והתוודע לקהילה מאירה פגים ופורחת, שהייתה מורכבת ברובה הגדול מיהודים יוצאי מרוקו ומצאציהם ילידי המושבה, שהמשיכו לשמור על מנהגי אבותיהם ועל חיי דת קפדניים. הייתה זו הקהילה היהודית הראשונה מן הקהילות שצמחו בצל האסלאם שנחלה שוויון זכויות ואף אוטונומיה תרבותית מלאה. רבים מבני הקהילה קבלו אזרחות בריטית. חלקם עסקו במסחר בינלאומי וקיימו קשרים עם מדינות אחרות, ובמיוחד עם אנגליה ומרוקו. הם חיו בבטחה, באיכות חיים ובכבוד בצל הממלכה הבריטית, ואין פלא שחייהם דמו בעיני המשורר העני כגן עדן עלי אדמות, וזאת לאור מצבם העגום, המושפל, הבלתי יציב ולעתים אף הטראגי של יהודי מרוקו. בתארו את מזלם הטוב ואת האושר שהזדמן ליהודי גיבראלטאר התייחס רש״ח למעשה בין השיטין למצבם השוגה והרעוע כל כך של יהודי מרוקו ושלו עצמו.

פרט לכך מצא רש״ח אוזן קשבת לשיריו בקרב עשירי הקהילה, והללו גם היו נדיבים עמו. כך הוא מתאר אותם במליצה המשמשת מבוא לפיוט: ״ואחריהם יאירו נתיב יחידי סגולה, / נכבדי ארץ כותרות וגולה, / גבירים, גזברים ופרנסים הדר הקהלה, / ששים ושמחים, מאושרים לשם תפארת ותהלה, / מנייהו מלכי מנייהו אפרכי [=מהם מלכים מהם היפרכים, היינו רמי מעלה], נושאים ונותנים באמונה בסלע מלה, / נבונים וידועים, חוקרים ודורשים וזאת תורת העולה, / כל ישעם וחפצם להבין משל ומליצה, תמן מתלין מתלא [=שם ממשילים משל, מתמצאים בשירה] […]״.רש״ח הקדיש שתי מחרוזות תמימות משירו לתינוי שבחיו של ר׳ שלמה אבודרהם, שהיה דיין בטיטואן והתחיל כנראה לשמש דיין ואב בית־הדין בגיבראלטאר לאחר תום פרעות מולאי יזיד, זמן קצר, כנראה, לפני שהמשורר ביקר בקהילה. הוא השפיע על קהילתו החדשה משאר רוחו ומידענותו הגדולה בתלמוד ובהלכה, והנהיג אותה בחכמה ובתבונה. בשיר שבח אחר שרש״ח הקדיש לראשי הקהילה כדי לעניין אותם במצבו ושהוא כתב אותו לפני נסיעתו לגיבראלטאר הוא לא הזכיר את ר׳ שלמה אבודרהם, שכן זה שימש עדיין דיין בטיטואן, אך במליצת המבוא לפיוט שלפנינו הוא האריך עוד יותר בשבחיו וציין את טיפולו המסור בעניים: ״איש רץ לקראת רש [=עני] יריץ, / יוסר מידו עושר ורש [=ועוני], / ותעלומה יוציא אור מאיר לארץ, / ואחריו נוהים יראי אלד׳ים, החכמים השלמים, כל אחד לפי מעלתו נ״.]׳׳.

אשר למבנה הפיוט שלפנינו, התבנית היא של שיר מעין־אזורי ללא מדריך. השיר מורכב מסטרופת פתיחה, משש סטרופות בעלות ענף של שלושה טורים דו־צלעיים תואמי חריזה ואזור חד־טורי, ומסטרופת סיום. סטרופת הפתיחה כוללת ענף תלת־טורי ואזור דו־טורי, המשמש מעין מדריך, כאשר הטור השני משמש רפרן לכל הסטרופות האחרות, פרט לאחרונה, הנושאת גם היא אזור בעל שני טורים תואמי חריזה. המשקל הוא הברתי פונטי עם עשר הברות בצלעית הראשונה ותשע הברות בשנייה. הוא נשען על לחן של פיוט אחר, ״אליך, צורי, שוכן עליה״ [א, א 5089] לר׳ דוד בן אהרן חסין, בעל מבנה דומה. מבנה החריזה בשיר הוא אבאבאבגדגד הוהוהווד זחזחזחחד, וכן הלאה. סימנו של הפיוט: אני שלמה.

שיר שבח זה שהצגנו כאן הוא כנראה השיר האחרון שהכניס רש׳׳ח לדיוואן השני שלו והוא אולי אף אחד משיריו האחרונים, אך בוודאי לא היחידי מסוג זה שהוא כתב. רש״ח הפך את שירי השבח שהוא הקדיש לגבירים ולבעלי עמדה בקהילות לאחד מכלי הפרנסה החשובים שלו. דרך שירים אלה הוא לא רק מנה את שבתיהם ותכונותיהם המהוללות של משובחיו, אלא גם חשף לעתים את הבעיות האישיות והכלכליות שהעיקו עליו וכיוונו במידה רבה את יצירתו. בשיר שבח נוסף שנציג בהמשך הוא תיאר את כל תסכוליו ומצוקותיו של העני יותר משתיאר את שבחיו של נמען השיר. ואכן, מצוקותיו של אדם חסר אמצעי קיום סדירים ומספיקים לפרנסת בני ביתו הן העומדות במרכז כתיבתו האישית והחברתית. למצב מעיק זה הוא הקדיש שירים רבים מסוגים שונים, והוא התייחס אליו גם בשירים שנושאם או כוונתם אמורים להיות שונים. מצב קיומי זה טבע את חותמו על חלק גדול מיצירתו. בכל רובדי שירתו הוא כורך את מצוקתו האישית עם מצוקת הציבור. שיריו אלה האישיים־חושפניים הם תופעה נדירה בשירה העברית בצפון־אפריקה, וזאת עד לשירתו של ר׳ דוד אלקאים, שנולד ופעל במוגדור יותר ממאה שנים אחריו, והתלבט כמו רש״ח וכמו ר׳ דוד חסין בבעיות פרנסה.

La symbiose judeo-ibadite-Pessah Shinar

communautes-juives

Egalement vexatoire mais non moins conforme aux règles de la Dhimma, était l'interdiction faite aux Juifs de ne construire qu'une seule synagogue. En 1872, à la suite de dissensions au sein de la com­munauté, un nommé Lalou ben Daoud construisit une nouvelle syna­gogue. Peu après, par décision de la Djemà'a des Laïcs, cet édifice fut démoli et la caisse communautaire pillée. Après l'annexion du Mzab, les Mzabites ont quelque peu adouci leur attitude : la synagogue principale a pu être agrandie et reconstruite (en 1887) et deux petits ora­toires ont été ouverts en 1890 et 1892.

L'ibadisme (arabe : الاباضية al-ibaḍīya) est l'école la plus ancienne en islam, elle a été fondée moins de 50 ans après la mort du prophète Mahomet.

L’ibadisme a été chassé par d'autres courants musulmans pour ses pensées politiques : selon les ibadites, le commandeur des croyants ne doit pas être nécessairement de la lignée de Mahomet, ni d'une certaine race ou couleur.

Le nom de l'école dérive du nom : Abdullah ibn-Ibad at-Tamimi. Cependant, les disciples de cette école revendiquent que Jabir ibn Zaid al-Azdi, originaire d'Oman, était leur vrai fondateur. Il fut parmi les meilleurs élèves d'Aïcha, la femme du prophète et d'Abdullah Ibn Abbas, le cousin du prophète (et l'un des grands connaisseurs des principes islamiques après lui). L’école ibadite représente la vue islamique de la vie : principes, travail, égalité… Les ibadites, pendant toute leur histoire, ont développé les études islamiques et celles de la langue arabe. L'ibadisme est le courant dominant du sultanat d'Oman, dans la région du Mzab en Algérie  avec le Kharidjisme (dont est issu l'ibadisme), mais aussi dans l'ile de Djerba en Tunisie, à Zanzibar et en Libye, dans le Djebel Nefoussa.

III

Afin d'apprécier à sa juste valeur le comportement des Ibâdites en­vers la minorité juive, il convient de le comparer avec leur attitude envers un autre élément sectaire, les Arabes màlikites Beni Merzoug et Médabih. Ces anciens nomades ayant dû fuir leur tribus d'origine pour diverses raisons, s'installèrent entre le Xlle et le XVI siècle au­tour de la ville de Ghardaïa. Les Mzabites avaient besoin d'eux pour tenir en échec les Chaamba, mais connaissant leur turbulent caractère, ils s'efforcèrent de les tenir hors de la ville. Les Arabes surent se ren­dre indispensables en tant que mercenaires à la solde des "partis" qui divisaient Ghardaïa, comme du reste les autres qsûr de la bordure saharienne, et de la sorte, ils réussirent à acquérir des immeubles à l'intérieur de la ville où ils construisirent leur mosquée. En 1869, celle- ci fut détruite sur l'ordre de la djemà'a mzabite qui autorisa les Arabes à faire leurs prières à la mosquée ibâdite. Les Béni Merzoug se sou­mirent à ces conditions et acceptèrent de faire partie intégrante des fractions mzabites sans toutefois embrasser leur foi. Les Médabih, par contre, formant un groupe plus nombreux et plus compact, refusèrent d'être absorbés et constituèrent un foyer permanent de désordre. A l'arrivée des Français en 1882, ils ne possédaient qu'un petit local comme maison de prière. Profitant de la présence française ils agran­dirent immédiatement ce local et demandèrent en 1893 l'autorisation de la transformer en mosquée, et de procéder, comme il se doit, à l'appel à la prière, l'adhàn. La djemâ'a ibâdite, consultée, opposa un net refus. L'affaire rebondit en 1902 lorsque les B. Merzoug, qui avaient eux aussi agrandi leur local, se mirent à faire l'appel à la prière, et encore en 1930, parce qu'un iraàm màliMte fit cet appel clans la rue, déclenchant de ce fait une violente campagne de presse et engageant les bureaux d'Alger.

Jalousement attachés à leurs principes, les Ibàdites du Mzab refu­sèrent ainsi à leurs coreligionnaires orthodoxes ce qu'ils avaient con­senti aux Juifs "polythéistes." Il est vrai qu'une mosquée mâlikite avec appel à la prière risquait de compromettre davantage le caractère unitaire et dominant de l'Ibàdisme au Mzab qu'une simple maison de prière dans le mellâh, mais les Ibàdites savaient for bien qu'ils avaient affaire à un groupe autrement plus nombreux (18,000 Màlikites contre 40,000 Ibàdites en 1960) que les Juifs, qui appartenait de surcroît à la population majoritaire du pays et jouait un rôle de plus en plus important dans l'économie du Mzab. En outre, les Ibàdites étaient bien conscients qu'en contrariant ce groupe sur un point primordial du culte musulman ils risquaient fort de s'attirer la colère de l'opinion algérienne à un moment où celle-ci commençait à être travaillée par des courants nationalistes arabes. Lors des sanglants événements de Constantine (Août 1934) qui mirent aux prises Juifs et Màlikites, certains journaux musulmans ne se privèrent pas de montrer les négo­ciants mzabites comme les seuls bénéficiaires du tragique conflit, leur concurrents Juifs étant momentanément éliminés à la suite du boycott musulman; telles des "sangsues (dûdat 'imtisâs)", écrit le journal al-Umma, "ils se gorgent du sang de l'indigène puis rentrent dans leur patrie (le Mzab—p.s.) laissant ce dernier les poches vides". Ce faisant, ils servent les intérêts des Juifs frauduleux dont le seul but serait de semer la discorde entre les Musulmans.

Dépassant le cadre religieux, l'attitude l'Ibàdite à l'égard de son voisin arabe était foncièrement négative. Elle s'exprime dans sa légis­lation qui permet à la jeune fille mzabite de refuser le mari qu'on lui imposait si il était "bédouin ou assassin." Cette attitude se serait même accentuée à la suite de l'introduction de la réforme religieuse, vers la fin du XIXe siècle: "Autrefois," écrit Mlle Goichon, "on parlait beaucoup plus l'arabe et il y avait souvent des mariages entre Arabes et Mozabites. Maintenant, au contraire, ils sont très rares et mal vus. 'Une femme qui a du coeur ne se marie pas avec un Arab' ". A la lumière de cette attitude essentiellement négative des Ibàdites envers leurs 'agrégés' arabes mâlikites, il convient de nous interroger sur les relations entre ces derniers et les Juifs. Nous avons vu que dans le Tell, leurs relations, correctes et pacifiques jusqu'aux années trente, subirent une rude épreuve à un moment donné. Dans le Mzab elles semblent avoir été assez ambivalentes. D'une part, les Mâlikites, autant que les Ibàdites, évitaient de se rapprocher du mellâh et, en guise de brimade, profanaient fréquemment les pierres tombales por­tant des inscriptions juives, car ils savaient — affirme le Dr. Huguet — que la religion interdisait aux Juifs de toucher aux sépultures, une fois terminées. D'autre part, ils ne répugnaient pas à rendre certains ser­vices aux habitants du mellâh: vidange des lieux d'aisance, garde des chèvres, travaux de maçonnerie etc. … Les Juifs partageaient avec l'Ibâdite la méfiance et le mépris du nomade arabe et considéraient  l'influence' magique du Musulman arabe comme particulièrement maléfique et dangereuse. A l'approche de l'indépendance algérienne, les Arabes du Mzab, enivrés de leur nouvelle puissance, adoptèrent une attitude de plus en plus menaçante à l'égard des Juifs, ce qui poussa ces derniers à chercher leur salut dans l'exode de 1962, En résumé, le Mzab nous présente un système relationnel triangulaire, où les rapports entre les groupes — et surtout entre Musulmans d'une part et Juifs de l'autre — se situent exclusivement sur le plan des services et des échanges économiques. Cet ostracisme social semble bien répondre à un désir mutuel mais le facteur déterminant y était sans doute la volonté de la majorité ibàdite׳ de sauvegarder la pureté de sa foi et l'intégralité de ses institutions et de son mode de vie.

ASSOULINE

une-histoire-fe-familles  ASSOULINE

Nom patronymique d'origine berbère, formé de l'indice de filiation berbère, Oua, équivalent de l'arabe et de l'hébreu Ben, dont il n'est resté que le a final, et du substantif, souline, le rocher, le fils du rocher. Au figuré, l'homme solide, sur qui on peut compter. Il existe au Maroc, dans le Haut Atlas, dans le territoire de la grande confrérie des Glaoua, une tribu qui porte ce non: Aït Tizguin Ouassouline. Le berceau de cette famille au Maroc est la vallée du Draa, dans le sud du pays. Autres formes: Assolen, Assolin, Assouly, Benassouline, Benassouli. Au XXème siècle, nom moyennement répandu, porté au Maroc (Fès, Salé, Sefrou, Marrakech, Mogador, vallée du Sous, vallée du Draa, Meknès, Tardoudant, Mazagan, Tanger, Tétouan, Larache, Casablanca) et en Algérie (Oran, Alger, Constantine, Bône, Aïn-Béida, Sétif, Saint-Denis du Sig, Sahara), et très peu en Tunisie (Tunis), sous la forme de Assolen.

MAKHLOUF: Un des rabbins de la communauté des Tochabim de Fès – les indigènes, appelés ainsi pour les distinguer Mégourachim, les expulsés d'Espagne signataire de deux Takanot des Tochabim sur les règles des contrats de mariage en 1455 et 1550. A cette date, l'affrontement entre les vieux habitants et les nouveaux arrives s'était terminé par l'adoption des coutumes des Mégourachim dans presque tous les domaines- sauf justement le contrat de mariage, la kétouba. Celle des Tochabim autorisant théoriquement la bigamie, était moins favorable à la femme quant au choix de la ville de résidence et à la succession. Les deux formes de contrat, les règles de Carille, ou la coutume locale . ont subsisté au Maroc jusqu'à l'unification édictée par le 5ème Concile des Rabbins de 1952. Il fut parmi les rabbins qui instituèrent en 1578 le petit Pourim, dit de los Christianos, qui devait désormais commémoré "jusqu'à la fin des générations " chaque année le 2 du mois de Elloul. La tradition juive impose en effet d'instituer un jour de réjouissances pour commémorer un miracle survenu à la commu­nauté. Le miracle, ce fut la Bataille des Trois Rois au cours de laquelle trouvèrent la mort les deux prétendants au trône marocains et le roi très Chrétien du Portugal, Don Sebastien qui avait juré, en débarquant au Maroc, de baptiser tous les Juifs du royaume ou de les passer par le fil de l'épée.

  1. R.MOCHE:

 Rabbin à Fès et Taroudant, auteur d'un recueil de sermons, rédigé vers 1570, connu bien que jamais imprimé, "Sefer Hadrachot".

  1. R.AHARON

 Saint dont on ignore la biographie, enterré dans le cimetière de Ferkla, dans la vallée du Draa, et qui faisait l'objet d'un culte local.

  1. R.AHARON: Saint dont on ignore la biographie, enterré dans le cimetière de Tinjdad dans la vallée du Draa, dont la tombe était un lieu de pèlerinage local.

 MOCHE BENASSOULI:

 Administrateur de la Douane au port de Tanger sous le pieux sultan Moulay Slimane (1790-1822), qui, tout en essayant de réduire au mini­mum les relations avec l'Europe, privilégia les négociants juifs aux marchands chré­tiens, estimant leur influence sur l'âme du peuple musulman marocain moins néfaste. 

ITSHAK 

Un des pionniers de la grande vague de alya du Maroc au milieu du XIXème siècle, né dans le village de Nétif dans le Haut Atlas, en 1837. Il fit ses études talmudiques à Marrakech, comme tous les jeunes les plus doués des petits villages. A la fin de ses études, il décida, avec trois de ses compagnons d'études, Lévy Cohen, Eliahou Chemoul et Yaacob Simhon, de monter en Terre Sainte en 1852. Ils furent parmi les premiers immi­grants juifs à s'installer dans le port de Jaffa. Shohet expert, il exerça son art pendant plus d'un demi-siècle, fonda avec ses compagnons un cercle d'études de kabbale où il était très versé. Sa mort fut un événement qui marqua la mémoire de la jeune communauté. Tombé malade, il avait prévu l'heure exacte de sa mort. Quand elle arriva, il demanda aux Cohanim qui le veillaient de se retirer – car le contact d'un mort est pour eux une souillure. Comme il paraissait encore en possession de tous ses moyens, on refusa de le croire, lui pré­disant au contraire une prompte guérison. Sans en tenir compte, il commença alors la récitation du credo de la foi juive, "Shema Israel" et quand il le termina, il ferma les yeux et rendit son âme à son Créateur. Il avait 75 ans.

MOCHE:

 Fils d'Itshak, né à Jaffa quel­ques années après l'arrivée de son père du Maroc, il fit ses études primaires dans le Talmud Torah fondé par son père et ses trois compagnons d'études. Sioniste con­vaincu, il servit de prête-nom pour l'achat de terres pour les pionniers venus d'Europe Orientale. Il fut parmi les fondateurs de l'un des premiers quartiers de la première ville juive, Tel-Aviv, qui porte son nom à ce jour: Ohel Moché.

  1. R.LEVY (1828-1903)

 Fils de rabbi  Yossef, né à Marrakech. Il étudia à Salé chez son oncle rabbi Ihya Assouline, kabbaliste connu enterré à Mazagan. Installé à Constantine, il y fut shohet et fonda une yéchiva avant d'entrer au tribunal rabbinique comme rabbin-juge. Son traité sur l'abattage rituel, "Zibhé Elohim", imprimé à Tunis en 1901, était connu de tous les sacrificateurs rituels et consulté en raison de sa clarté et de sa concision. Il a été réédité à Jérusalem par son descendant  rabbi Chalom Assouline, né à Casablanca, au début des années 80. Le recueil de ses sermons "Bné Lévy", imprimé après sa mort, à Tunis en 1904, a été réédité en même temps que son autre livre.

  1. R.BENJAMIN

(1918-1993): Fils de Yaacob, rabbin, né à Constantine. Disciple de la yéchiva Etz Hayim de rabbi Yossef Ghenassia, il fut intronisé rabbin en 1936. Fait prisonnier par les Allemands au cours de la campagne de France en 1940, il s'évada l'année suivante et trouva refuge à Lyon. Au lendemain de la guerre, il fut nommé rabbin de la communauté sépharade de Lyon qu'il releva des ruines. Il fonda le bulletin de la communauté "La Voix Sépharade". Monté en Israël en 1970, il fut nommé rabbin du mochav Bet Ouziel, poste qu'il occupa jusqu'à sa retraite à Jérusalem. Après sa mort, "La Voix Sépharade" lui a consacré un numéro spécial: Séfarad. Il laissa un opuscule qui fut imprimé après sa mort, "Les Dix Commandements".

SHELOMO:

 Notable et militant sioniste à Larache, il fut en 1920 parmi les fondateurs de l'association sioniste "Boné Yerouchalayim", les Constructeurs de Jérusalem ,dont il fut le vice-président

  1. R.ABRAHAM:

Grand rabbin de Marrakech au début du XIXème siècle.

 YAACOB:

Un des grands notables de la communauté de Fès au début du siècle. Il fut élu parmi les 15 membres du comité chargé de négocier avec les autorités du nouveau Protectorat l'indemnisation des victimes des massacres et du sac du mellah de Fès en avril 1912, survenus moins d'un mois après l'instauration du nouveau régime. 

AYOUCH

(1860-1926) : Fils de Yonah Benassouli. Né dans le port espagnol d'Algésiras en 1860, où sa famille venant de Tétouan, avait trouvé refuge à l'approche de la guerre hispano-marocaine. Après la fin des hostilités, sa famille s'installa à Tanger, où il fut particuliè­rement actif dans la vie communauataire, parmi les premiers membres du Comité de la Communauté, la nouvelle Junta, élue pour la première fois au suffrage universel en 1891. Membre actif de la Commision d'Hygiène qui devait devenir la munici­palité de Tanger, il oeuvra en faveur du rapprochement avec l'Espagne, dans le cadre de l'association Hispano-Hebrea dont il fut le vice-président dès sa fondation en 1912. Il fut décoré pour son action dans ce cadre, et en faveur de la Croix Rouge espa­gnole, de l'Ordre d'Isabelle la Catholique par le roi Alphonse XIII. Mort à Tanger en 1926,

JUAN JONAS

(1888-1962): Fils de Ayouch. Il fut le premier Marocain diplômé de l'Ecole Centrale des Arts et Manufacture de Paris. Il continua l'action de son père en faveur de la Croix Rouge Espagnole dont il fut vice-président, et dans les années trente, président du Casino de Tanger.

JOSEPH:

 Président de l'Association des Anciens Combattants Juifs d'Algérie dans les années trente et quarante, originaire de Constantine. Il conduisit en Août 1941 la délégation des anciens combattants juifs, composée d'Albert Lelouche, René Amar, Gaston Elbaz, Emile Adjaj et Saïd Avelan, qui rencontra à Alger le Commissaire aux  Questions Juives, Xavier Vallat, pour lui demander, en tant que lui-même ancien

combattant et mutilé, une application plus humaine du second statut des Juifs, en particulier pour les anciens combattants toujours dévoués à la France. Ses illusions sur la bienveillance du régime de Vichy furent fortement ébranlées par l'application du numerus clausus à tous les stades de l'enseignement, déclarant "le coup des écoles est trop fort et nous dépasse" et il sollicita, en vain, une audience des anciens combattants juifs avec le maréchal Pétain.

MAKHLOUF:

 Colonel de réserve de l'Armée Royale Marocaine, né à Sefrou. Directeur du service financier à la Préfecture de Casablanca. Un des rares juifs du Maroc à avoir fait une carrière militaire. Depuis la conquête islamique et

jusqu'à l'indépendance du Maroc, les Juifs n'étaient pas mobilisables, la condition de dhimmi impliquant l'interdiction de porter les armes. En revenant sur le trône fin 1955 Mohammed V proclama solennel­lement l'égalité des droits des ses sujets juifs à l'égal des sujets musulmans, mettant fin à la condition de dhimmi.

MOCHE:

 Directeur du service de formation au Ministère de l'Agriculture israélien et membre du mochav Yasresh,

près de Ramlé. Un des fondateurs de l'Union des Originaires du Maroc en Israël, dont il assura la présidence dans les années 1970. Il fut en 1981 un des premiers membres du parti sépharade Tami fondé par Aharon Abehséra.

AMNON LINE: 

 Fils de Yonathan Assouline. Avocat et homme politique israélien descendant d'une famille de Sefrou arrivée dans la grande vague des années 1920-1921. Ancien député du Likoud, président de la commission des Lois de la Knesset et ancien directeur Société d' Electricite.

PIERRE:

 Fil, de Marcel Journaliste de la presse écrite et de la radio, né à Casablanca en 1953. Il a collaboré notamment au "Quotidien de Paris", "France-Soir", "France-Inter", "Radio Luxembourg", "Histoire", "Lire". Sur le plan littéraire, il s'est spécialisé dans la biographie et est considéré aujourd'hui comme le meilleur représentant en France de ce genre où excellent les Anglo-Saxons. Auteur de nombreux ouvrages, dont "de nos envoyés spéciaux" (Paris, 1977), "Lourdes, Histoire d'eau" (Paris, 1980), "Les nouveaux convertis" (1982), "Monsieur Dassault" (1983), "Gaston Gallimard" (1984), "L'Epuration des intellectuels" (1985), "Une éminence Grise" (1986), "Albert Londres, vie et mort d'un grand reporter" (1989). Après "Hergé", sympathisant déclaré des nazis, parut en 1996, il confirme en 1997 l'atti­rance qu'exerce sur lui les hommes de droite et d'extrême-droite avec la biogra­phie d'un obscur journaliste français collaborateur, directeur de la revue "Révolution Nationale" sous Vichy, Lucien Combelle, "Le fleuve Combelle". En 1937, il publia "Le dernier des Camondo", histoire d'une famille de .banquiers sépharades installés en France au XIXème siècle

ASSOULINE : originaire des Aït Tizgui N'Opasouline de la tribu des Glaoua, dans l'Atlas. Signifie également rocher en berbère.

הירשם לבלוג באמצעות המייל

הזן את כתובת המייל שלך כדי להירשם לאתר ולקבל הודעות על פוסטים חדשים במייל.

הצטרפו ל 160 מנויים נוספים

מאי 2017
א ב ג ד ה ו ש
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  

רשימת הנושאים באתר